Stöng i Þjóðveldisbærinn (Zagroda Wspólnoty, ang. Commonwealth Farm) to dwa miejsca oddalone od siebie o kilka kilometrów w dolinie Þjórsárdalur na południu Islandii, które razem pokazują, jak żyli Islandczycy u schyłku epoki wikingów. Stöng to oryginał: odkopane ruiny dużego gospodarstwa opuszczonego po erupcji w 1104 roku – dziś to właściwie kamienno-darniowe fundamenty ścian wewnątrz lekkiej, zamkniętej konstrukcji ochronnej. Þjóðveldisbærinn to współczesna, pełnowymiarowa rekonstrukcja tego, jak to gospodarstwo prawdopodobnie wyglądało, zbudowana nieopodal w latach 70. XX wieku – nie zabytek, tylko miejsce, w którym zachęca się do dotykania wszystkiego, a nawet do przebrania się za wikinga.
Stöng – ruiny gospodarstwa z epoki wikingów
W XI wieku Þjórsárdalur był żyzną doliną z ok. 20 gospodarstwami i szacunkowo 400-600 mieszkańcami. (źródło: Commonwealth Farm). Stöng (dosł. drąg, tyczka) było wtedy jednym z największych gospodarstw na Islandii. Opuszczono je po wybuchu wulkanu Hekla w 1104 roku, choć co najmniej jedno gospodarstwo w dolinie, Sandártunga, było zamieszkane dłużej. Przez kolejne stulecia las w dolinie wypalano na węgiel drzewny i wykorzystywano przy wytopie żelaza, ale poza tym krajobraz pozostał prawie nietknięty – dlatego przetrwał tu niemal w stanie nienaruszonym cały region opuszczony we wczesnym średniowieczu.
W 1939 roku wspólny zespół naukowców z krajów nordyckich odkopał w dolinie sześć gospodarstw, w tym Stöng, badając, jak rozwijała się architektura nordycka na obszarze północnego Atlantyku. Podczas tych badań geolog Sigurður Þórarinsson położył podwaliny pod tefrochronologię – datowanie na podstawie warstw popiołu wulkanicznego, stosowane od tej pory w islandzkiej archeologii i geologii (źródło: tablica informacyjna przy Stöng).
Chronione stanowiska archeologiczne w dolinie Þjórsárdalur – mapa z tablicy przy Stöng
Ze Stöng wiąże się też zagadka z sag. Najbardziej znanym mieszkańcem gospodarstwa był Gaukur Trandilsson, bogaty wojownik, którego saga nigdy nie została dokończona i uchodzi za zaginioną. Przetrwała tylko średniowieczna strofa, sugerująca romans Gaukura z Þuríður, zamężną kobietą z sąsiedniego gospodarstwa Steinastaðir. Gaukura zabił jego przybrany brat Ásgrímur Elliða-Grímsson, kuzyn Þuríður.
Stöng – wskazówki i informacje praktyczne
- Zwiedzanie ruin jest bezpłatne. Na wzgórku gospodarstwa oprócz długiego domu są pozostałości obory (z dobrze widocznymi kamiennymi przegrodami stanowisk), stodoły i kuźni, w której wciąż widać elementy warsztatu kowalskiego. Wzdłuż długiego domu biegnie ścieżka wyłożona kamieniem. Ruin kościoła, odkopanych przez Muzeum Narodowe Islandii pod koniec XX wieku, dziś nie widać.
- Ruiny długiego domu – z kamiennym zarysem budynku, centralnym paleniskiem i wspólną toaletą (z przepływającą świeżą wodą) – chroni konstrukcja postawiona w 1957 roku. W 2023 roku przebudowano ją na lekką, zamkniętą budowlę z przezroczystym (a właściwie półprzezroczystym) dachem: do wnętrza długiego domu nie można już wejść, za to ruiny lepiej widać z pomostów widokowych i przez duże okna.
- W słoneczny dzień w środku jest niezwykle jasno – ale też bardzo, bardzo gorąco, więc lepiej ubrać się na cebulkę, żeby łatwo coś z siebie zdjąć.
- Ruinami, podobnie jak innymi dawnymi gospodarstwami w dolinie, opiekuje się Minjastofnun Íslands (islandzki urząd ochrony zabytków).
- Droga 327 prowadząca do Stöng (i Gjáin) jest szutrowa i w słabym stanie – nierówna i dziurawa. Bez napędu 4×4 jej nie polecamy, a zimą droga może być nieprzejezdna.
- Kiedy dojedziesz na miejsce, zaparkuj przy toaletach, przejdź mostem dla pieszych nad rzeką i podążaj ścieżką pod górę.
- Ze Stöng ścieżka długości ok. 1 km prowadzi w górę rzeki do Gjáin, pięknej zielonej kotliny z bujną roślinnością, małymi wodospadami i ciekawymi formami skalnymi. Spacer trwa około 20-30 minut.
Þjóðveldisbærinn – Zagroda Wspólnoty
Ok. 6 km drogą od Stöng – przy tym samym skrzyżowaniu z drogą 32, tylko po jej drugiej stronie – stoi Þjóðveldisbærinn (Thjodveldisbaer), rekonstrukcja tego gospodarstwa. Budynki są zupełnie nowe, nie zabytkowe: pokazują, jak najprawdopodobniej wyglądało gospodarstwo w Stöng. Zbudowano je w 1974 roku na 1100-lecie osadnictwa na Islandii, a oficjalnie otwarto w 1977 roku. Wzorem były wielkość, położenie i układ ruin Stöng, a resztę uzupełniono na podstawie pozostałości dawnej islandzkiej ciesielki, średniowiecznych budynków na Grenlandii, opisów w starych rękopisach i skandynawskiej konstrukcji słupowej (źródło: thjodveldisbaer.is).
Obok zagrody stoi niewielki kościółek – replika średniowiecznego domu modlitwy, którego ruiny z XI wieku odkryto w Stöng podczas wykopalisk w latach 1986, 1992 i 1993. Replikę najpierw ustawiono w Muzeum Narodowym Islandii w 1997 roku, a obok zagrody odbudowano ją w 2000 roku, na tysiąclecie chrześcijaństwa na Islandii.
Thjodveldisbaer – wskazówki i informacje praktyczne
- Budynki kryte są w tradycyjny sposób – darnią, czyli warstwą soczyście zielonej, żywej trawy.
- W środku można przymierzyć średniowieczne stroje, zagrać w karty w głównej izbie i spróbować tkania na dawnym krośnie z ciężarkami.
- Zagroda jest otwarta codziennie w godz. 10:00-17:30, od 1 maja do 30 września (na stronie głównej podano, że do 15 października, więc przed wizytą pod koniec sezonu warto to sprawdzić). Grupy mogą umówić wizytę przez cały rok mailowo.
- Wstęp (ceny wrzesień 2026): dorośli 2500 ISK (ok. 75 zł), dzieci w wieku 6-12 lat 500 ISK (ok. 15 zł), dzieci poniżej 6 lat bezpłatnie.
- Z parkingu do zagrody jest tylko krótki spacer.
- Zagroda jest wspólnym przedsięwzięciem islandzkiego ministerstwa edukacji, nauki i kultury, Muzeum Narodowego Islandii, gminy Skeiða- og Gnúpverjahreppur oraz Landsvirkjun – państwowej firmy energetycznej, która na co dzień nią zarządza.
- Aktualne informacje znajdziesz na stronie skansenu: thjodveldisbaer.is (dobrze wiedzieć).
Jak dojechać do Stöng i Thjodveldisbaer
Ruiny Stöng i skansen Thjodveldisbaer to dwa osobne przystanki – między jednym a drugim trzeba przejechać autem, pieszo wzdłuż drogi nie ma to sensu. Oba znajdują się w górnej części doliny Thjorsardalur (Þjórsárdalur), przy drodze 32 (Þjórsárdalsvegur). Można tam dojechać od strony Złotego Kręgu (przez Fludir lub Selfoss) albo od strony interioru, drogą 26 od strony górskiego centrum Hrauneyjar – droga 32 kończy się na drodze 26 tuż za doliną.
Aby dojechać do Stöng, trzeba zjechać na północ na mniejszą drogę 327 (Stangarvegur) tuż na wschód od rzeki Fossá; parking przy Stöng jest 5,6 km dalej.
Droga dojazdowa do farmy Thjodveldisbaerinn odchodzi z drogi 32 na południe niemal w tym samym miejscu, w którym na północ odchodzi z niej zachodni koniec drogi 327.
Po drodze warto zatrzymać się przy wodospadzie Hjálparfoss nieopodal elektrowni Búrfell. Dalej w górę doliny leży Háifoss, jeden z najwyższych wodospadów Islandii – łączy go ze Stöng szlak pieszo-rowerowy długości ok. 8 km. Jeśli nie masz auta, Hjálparfoss, Stöng i Gjáin zobaczysz na prywatnej wycieczce po dolinie Þjórsárdalur, z możliwością zatrzymania się przy Zagrodzie Wspólnoty (bilet wstępu osobno).
Inne miejsca, gdzie poczujesz się jak wiking
Stöng i Zagroda Wspólnoty to nie jedyne miejsca na Islandii, które przybliżają czasy osadnictwa. Jeśli spodobała Ci się ta dolina, warto odwiedzić również:
- Eiriksstadir
Rekonstrukcja domu Eryka Rudego w regionie Dalir na zachodzie Islandii – „żywe muzeum”, w którym można wypróbować broń z tamtych czasów i przebrać się za wikinga. - Glaumbaer
Skansen z domem z darni w Skagafjörður na północy Islandii. Jego budynki pochodzą z XVIII i XIX wieku, ale ok. 150 m dalej archeolodzy odkryli ruiny długiego domu z epoki wikingów. - Wystawa osadnictwa (isl. Landnámssýningin)
Muzeum w centrum Reykjaviku o najbardziej naukowym podejściu do wikingów – przybliża życie pierwszych islandzkich osadników. - Skansen Árbær (Árbæjarsafn)
Skansen w Reykjaviku z ok. 30 zabytkowymi budynkami – większość pochodzi z XIX i XX wieku, ale są też starsze. Do wszystkich można wejść. - Wioska wikingów na Stokksnes
Wioska wikingów u stóp Vestrahorn na południowym wschodzie Islandii. To nie zabytek, tylko współcześnie zbudowany plan filmowy; za wstęp na teren płaci się w Viking Cafe.
